بنابر آمار، تعداد بنگاه‌هاي فعال صنعت پلاستيك تهران نزديك به 1200 بنگاه است. حال چنانچه در هر بنگاه، به طور مستقيم، 25 نفر مشغول به كار باشند، بيش از 30 هزار نفر در اين صنعت مشغول به كارند. از اين رو بررسي وضعيت اين صنعت به خصوص در تهران و بهبود محيط كسب و كار در آن مي‌تواند هم به فعالان اين صنعت كمك كند و هم اقتصاد كشور را رونق ببخشد.

 تعداد بنگاه‌هايي که در بخش لوله و اتصالات، توليد محصولات ساختماني، لوازم خودرو، لوازم منزل، بسته‌بندي، مصنوعات و محصولات پلاستيكي و محصولات بسته‌بندي دارويي فعاليت مي‌كنند، به ترتيب 40، 90، 400، 190، 400، 30 و 40 است كه بنگاه‌هاي فعال و پايدار صنعت پلاستيك را تشكيل مي‌دهند؛ به اين ترتيب، در هر بنگاه مستقر در تهران، به طور متوسط و مستقيم، 25 نفر مشغول به كارند و اشتغال زايي فعلي آن در مقايسه با صنعت لاستيك، وضعيت بهتر و پايدارتري دارد. از اين رو بررسي وضعيت فعلي اين صنعت به خصوص در تهران و توسعه و بهبود محيط كسب و كار در آن مي‌تواند هم به فعالان اين صنعت كمك كند و هم اقتصاد كشور را رونق ببخشد.

دفتر توسعه صنايع پايين دستي با اين نگاه به بررسي وضعيت توليدكننده‌هاي پلاستيك پرداخته است و معتقد است شناسايي تجمعات اوليه در صنعت پلاستيك مي‌تواند به كميته راهبردي و اولويت‌بندي برنامه‌هاي حمايتي كمك كند و پيشنهادهاي مربوطه را براي حمايت يك‌ساله از اين صنعت ارائه كند.

براي شناخت ويژگي‌هاي كمي و كيفي صنعت پلاستيك به عنوان يك صنعت مستقل، بايد پلاستيك و مصارف آن در صنعت شناسايي شود.

موسسه بنيان توسعه خوشه‌ها و شبكه‌هاي كسب و كار آسيا به عنوان گروه تحقيقاتي كه از سوي دفتر توسعه صنايع پايين دستي شركت ملي صنايع پتروشيمي، كارهاي تحقيقاتي و پژوهشي مربوط به اين حوزه را انجام مي‌دهد، مصارف خانگي، قطعات ساختماني، صنعت برق و الكترونيك و بسته‌بندي را جزو عمده‌ترين صنايعي مي‌داند كه از پلاستيك به صورت گسترده استفاده مي‌كنند؛ به اين ترتيب، بخشي از صنعت پلاستيك كه با ديگر صنايع، همپوشاني ندارد، بايد مستقلاً بررسي شود چراكه بنگاه هاي مصرف كننده پلاستيك، طيف وسيعي را شامل مي‌شوند ولي آن دسته كه دغدغه‌هاي متفاوتي از ديگر صنايع دارند و در صنعت خودشان، امكان تسهيل‌كنندگي دارند، به عنوان صنعت پلاستيك شناخته مي‌شوند

در حقيقت صنعت برق و الكترونيك كه به عنوان مثال براي توليد كابل و سيم‌هاي برق از پلاستيك استفاده مي‌كند، جزو صنعت پلاستيك شناخته نمي‌شود چراكه دغدغه‌ها و استراتژي‌هاي جداگانه و مستقلي نسبت به صنعت پلاستيك دارد و محوريت كارشان جدا از توليدكنندگان پلاستيك است البته اين مساله به اين معنا نيست كه همكاري اين صنايع به طور كامل از يكديگر قطع مي‌شود.
 
عليرضا فراهاني، مدير پروژه شناسايي خوشه‌هاي صنايع پايين دستي پتروشيمي كشور درخصوص بنگاه‌هايي كه مستقلاً به توليد محصولات پلاستيكي مي‌پردازند، مي‌گويد: «اين توليد‌كننده‌ها به طور تقريبي 4 مشخصه اصلي دارند. اول اينكه از مواد اوليه پلاستيك همچون pp، APS، PET و پلي‌پروپلين‌ها و غيره استفاده مي‌كنند، محوريت دانش در طراحي و مهندسي پليمر (به اين دليل كه ايجاد ارزش افزوده مي‌كند) دارند، از ماشين‌آلات تزريقي، بادي و اكسترود استفاده مي‌كنند و مهم‌تر از همه بازارهاي مشخص (B2C) دارند و به اين ترتيب، توليدكنندگان صنعت پلاستيك از ديگر صنايعي كه از پلاستيك زياد استفاده مي‌كنند، متمايز مي‌شوند.»

البته داشتن بازار مشخص، اهميت بيشتري دارد چراكه دو بازار اصلي و تفكيك شده براي توليدكنندگان صنعت پلاستيك متصور است؛ اول، بازارهاي مصرفي و دوم بازارهاي توليدي. به اين معنا كه يك شركت صنعتي، توليد قطعات پلاستيكي خود را به يك توليدكننده مي‌سپارد و يا در حقيقت، توليد محصول پلاستيكي خود را برون‌سپاري مي‌كند.

در اين ميان اگرچه در نگاه اول به نظر مي‌رسد صنعت بسته‌بندي در حوزه توليدكنندگان پلاستيك قرار بگيرد اما فراهاني معتقد است اين صنعت به طور تنگاتنگ با صنعت پلاستيك مرتبط است ولي آنها دغدغه‌هاي خاص خودشان را دارند و چون در زنجيره پتروشيمي به حساب مي‌آيند، مي‌توانند به عنوان يك خوشه جداگانه مورد حمايت دفتر توسعه صنايع پايين دستي پتروشيمي قرار بگيرند. فراهاني در اين باره مي‌گويد: «به دليل مصرف بالاي پلاستيك در اين صنعت و ارزش افزوده‌اي كه از قبل آن ايجاد مي‌شود، صنعت بسته‌بندي، مي‌تواند يكي از اولويت‌هاي اصلي دفتر صنايع پايين دستي در حمايت از توسعه خوشه‌هاي صنعتي باشد.»

با حذف بسته‌‌بندي از صنعت مستقل پلاستيك، هفت دسته محصول پلاستيك در تهران براي بررسي تحليل زنجيره ارزش مطرح مي‌شود؛ لوله و اتصالات، محصولات پلاستيكي لوازم منزل، مصنوعات و محصولات بسته‌بندي دارويي و پزشكي، دسته محصولات ساختماني، دسته محصولات آرايشي و بهداشتي، محصولات پلاستيكي خودرو و دسته محصولات ورق و فيلم.

اما براي بررسي و تعيين اينكه آيا بنگاه‌هاي صنعت پلاستيك در تهران خوشه هستند يا نه، چهار عامل بايد بررسي شود؛ فراهاني درباره تمركز جغرافيايي كه يكي از مهم‌ترين اين موارد است، مي‌گويد: «جمعيت توليدكنندگان محصولات پلاستيكي طي پنج سال روند ثابتي داشته و پايداري اشتغال در اين مدت را مي‌توان مشاهده كرد.» او درباره سه فاكتور ديگر نيز مي‌گويد: «وجود دانشگاه‌هاي اصلي پرورش دهنده منابع انساني اين صنعت در تهران، نهادهاي تخصصي و سياست‌گذاري مرتبط با صنعت پلاستيك و گرايش كسب و كار در دسته محصولات هفت‌گانه اين صنعت از ديگر عواملي هستند كه ما را نسبت به خوشه بودن صنعت پلاستيك در تهران مطمئن مي‌كند.»

البته شركت‌هاي مشاوره‌اي، دفتر توسعه صنايع پايين دستي شركت ملي صنايع پتروشيمي و ديگر مراكز تحقيقاتي و نهادهايي كه به ارائه خدمات كسب و كار در صنعت پلاستيك مي‌پردازند، گفته‌هاي فراهاني را تاييد مي‌كند.

  تهديدها و فرصت‌هاي صنعت پلاستيك در يك نگاه
  
توجه به وضعيت صنعت پلاستيك در سال‌هاي اخير حاكي از آن است كه شرايط مناسبي براي تكميل‌كنندگي بنگاه‌ها وجود نداشته است؛ اما با توجه به پتانسيل‌هاي اين صنعت مي‌توان موقعيت‌ها و فرصت‌ها را به گونه‌اي فراهم كرد كه ارزش افزوده متناسبي نصيب صنعت پلاستيك شود و با توسعه آن، بخش‌هاي مختلف صنعت كشور رشد پيدا كند.

«عليرضا فراهاني»، مدير پروژه بررسي خوشه‌هاي صنعتي تهران در اين باره مي‌گويد: «به عنوان مثال اگر سفارشات مشترك بنگاه‌ها جمع شوند، سود اقتصادي مناسبي به بار مي‌آيد و مهم‌تر از همه اينكه وضعيت ماشين‌سازي داخل كشور نيز بهبود پيدا مي‌كند.»

اين مساله درخصوص تامين گريدهاي مورد نياز صنعت پلاستيك نيز صادق است . بنابر پژوهش‌هاي انجام شده در اين حوزه اگرچه تامين گريدهاي مورد نياز صنعت پلاستيك به دليل حجم كم آن براي صنايع پتروشيمي كشور به صرفه نيست ولي در صورت جمع شدن، اقتصادي و بهينه خواهد شد، حتي اگر اين كار از طريق خريد مشترك صورت بگيرد.

صادرات محصولات پلاستيكي، يكي ديگر از چالش‌هاي مشترك بين توليدكنندگان اين كالاهاست ولي اگر براي صادرات اين محصولات،  BDS ايجاد شود، طوري‌كه بازاريابي و شبكه صادرات در اين مقوله، جايگاه واقعي‌اش را پيدا كند، ميزان معاملات و سوددهي صنعت پلاستيك بالا مي‌رود. البته اين نكته قابل توجه و مهم است كه شركت‌هاي باتجربه و باسابقه نقش پررنگ‌تري در اين مقوله بايد داشته باشند.

فراهاني، كالاهاي وارداتي از چين و ديگر كشورها را به معضلات بالا اضافه مي‌كند و مي‌گويد: «متاسفانه شكل‌گيري اين نگاه در ميان مصرف‌كنندگان كه كالاي ارزان قيمت بخرند، باعث شده كالاهاي وارداتي بي‌كيفيت، خريداران بسيار زيادي داشته باشد و بدتر از همه اينكه توليدكنندگان ايراني نيز وارد رقابت با اين كشورها شده‌اند و دارند در اين رقابت شكست مي‌خورند چون مشابه همان كالاها را توليد مي‌كنند ولي آن را با قيمت بالاتري عرضه مي‌كنند، بدون اينكه توجهي به بالابردن كيفيت آن داشته باشند.»

اين درحالي است كه اگر بنگاه‌ها با يكديگر يك تيم كاري تشيكل دهند و بعد وارد سرمايه گذاري شوند، نتايج بهتري را كسب مي‌كنند چراكه به دليل جمعيت بسيار زياد تهران و تقاضاي فراوان كالاهاي اين صنعت و همچنين رشد ديگر صنايع در تهران و اطراف آن، صنعت پلاستيك قابليت رشد و بالندگي بسيار زيادي دارد.

البته برطرف كردن تمام اين مشكلات به مقدماتي نياز دارد كه رضا محتشمي‌پور، رييس دفتر صنايع پايين دستي، برطرف شدن آن‌ها را نيازمند طراحي مدل براي شناسايي خوشه‌ها مي‌داند: «استانداردهايي كه بايد با توجه به آن سراغ تمام بنگاه‌هاي توليد پلاستيك كشور رفت و خوشه‌ها را در آن شناسايي كرد، اهميت بسيار زيادي دارد. اگرچه شناسايي خوشه‌هاي صنعت پلاستيك در تهران با وجود تجربياتي كه دفتر توسعه صنايع پايين دستي در شناسايي خوشه‌هاي صنعتي استان اصفهان داشته، قابل حدس است اما انجام اين كار در پايتخت مشكل‌تر است، به خصوص كه اين كار بايد متناسب با بنگاه‌ها و بر اساس مطالعات شناختي صورت بگيرد.»

مدير پروژه شناسايي خوشه‌هاي صنايع پايين دستي پتروشيمي، ضمن تاييد سخنان محتشمي‌پور، پيش از هر چيز بر شناسايي چالش‌هاي اصلي بنگاه‌هاي توليد پلاستيك تاكيد مي‌كند و مي‌گويد: «اين كار معمولا 6 ماه طول مي‌كشد. پس از آن، عامل توسعه است كه تعيين مي‌كند درمان كدام چالش بايد در اولويت قرار بگيرد و اين كار انجام نمي‌شود مگر از طريق تحليل زنجيره ارزش تك تك دسته محصولات. به علاوه، در اين راستا تحليل نهادي براي اينكه بنگاه‌ها، وضعيت‌شان را با ديگر خوشه‌ها مقايسه كنند، اهميت بسيار زيادي دارد.»

او ادامه مي‌دهد: «با اين مقدمات، برنامه عملياتي عامل توسعه براي چند سال پيش‌بيني و كار، آغاز مي‌شود و قدم اول براي اين كار، اعتمادسازي است؛ به اين معنا كه بنگاه‌هاي توليدي بايد توجيه شوند كه چرا در كارشان موفق نيستند و در مرحله بعد، بايد با خوشه‌هاي همانند خودشان در ديگر نقاط كشور آشنا شوند.»

البته در همين مدت، شبكه BDC نيز بايد تشكيل شود و پس از چند ماه، بازارهاي هدف و بازارهايي كه پتانسيل توسعه دارند، شناسايي و مورد مطالعه قرار گيرند تا در سال دوم، بازاريابي به صورت جدي و حرفه‌اي پيگيري شود و در سال سوم و پس از آن نيز، بنگاه‌ها وارد فرايند برندسازي شوند؛ يعني به نقطه‌اي برسند كه ايده‌آل صنعت پلاستيك كشور به حساب مي‌آيد.

محتشمي‌پور، رييس دفتر توسعه صنايع پايين دستي شركت ملي صنايع پتروشيمي اما بر نكته‌اي تاكيد مي‌كند كه اهميت بسيار زيادي دارد: «مهم‌ترين نكته در توسعه خوشه اين است كه انجام اين كار بايد منسجم باشد؛ به اين ترتيب نبايد هزينه مطالعات شناختي را يك نهاد و باقي هزينه‌ها را نهاد ديگري بپردازد چون تجربه ثابت كرده كه با خرد كردن مراحل توسعه، پيشرفت كاري محقق نمي‌شود.»

اما اينكه كدام نهاد باید به طور مستمر و مداوم، توسعه خوشه‌ها را برعهده گيرد، موضوعي است كه بايد بيشتر درباره آن بررسي شود؛ چون نهادهايي كه توانايي وارد شدن به اين مقوله را دارند، وزارت صنايع، سازمان صنايع كوچك و شركت شهرك‌هاي صنعتي است و دفتر توسعه صنايع پايين دستي در اين راستا با محدوديت‌هاي خاصي مواجهند؛ اين در حالي است كه بلوغ و عدم بلوغ پلاستيك در تهران بر سرنوشت كل صنعت پلاستيك كشور تاثيرگذار است.

از سوي ديگر چون قانع كردن مسئولان امر در اين زمينه، كاري بسيار مشكل و پردغدغه و حاشيه‌دار است، ورود تشكل‌هاي غيردولتي، انجمن‌ها و اصناف در اين پروسه، در جذب سرمايه و بهبود محيط كسب و كار صنعت پلاستيك موثر خواهد بود؛ به اين ترتيب شايد بد نباشد شوراي توسعه خوشه‌اي استان تهران كه جلسات آن با حضور مسئول توسعه خوشه تهران و مدير عامل شركت شهرك‌هاي استان تهران برگزار مي‌شود، خود را در توسعه خوشه پلاستيك تهران دخيل بدانند و به نهادهاي زيربط براي اولويت‌بندي، حمايت‌هاي گسترده و بهبود وضعيت صنعت پلاستيك كشور كمك كنند.