استفاده از ظروف یکبار مصرف گیاهی و پلاستیکی مدتهاست محل کشمکش صنعتگران قرار گرفته است. این گزارش در مورد سلامت ظروف یکبار مصرف ( پلاستیکی و گیاهی ) تهیه شده است. در این گزارش سخنان اساتید و تولیدکنندگان این ظروف مورد بررسی قرار گرفته است. گزارش حاضر دربرگیرنده ی محتوایی است که تا کنون مورد کنکاش قرار نگرفته است و خواندن آن را به همه تولیدکنندگان این ظروف و مسوولان توصیه می کنیم. این گزارش به سفارش ماهنامه فناوری و توسعه صنعت بسته بندی و توسط افشین علیزاد منیر تهیه شده است.

گزارش با این سووال ساده آغاز می شود: امسال آش نذری خود را در چه ظرفی بریزیم، پلاستیکی یا گیاهی؟

به حرمت آب دادن به باغچه ها، سلام کردن به همسایه ها، بوسیدن دست مادرم. خدایا مرا ببخش فقط می خواستم ره توشه ای برای آخرتم داشته باشم.

بروز سرطان ریه، کبد و پروستات در جان آدمیان کار من نبود ولی می گویند نتیجه کار من بوده، می گویند به زنان باردار مرض خیرات کرده ام. از آن بدتر با مبراتم باعث تغییرات ژنی در هموطنانم شده ام. انبوه غم در انبان دلم تلنبار شده و وجودم را به تسخیر درآورده است. به دنبال پاسخی علمی و عملی برای خویش می گردم.

ظروف یکبار مصرف گیاهی و ظروف یکبار مصرف پلاستیکی محل کشمکش صنعتگران و پژوهشگران شده و من وامانده ام که امسال ظهر تاسوعای حسینی، آش نذری خود را در چه ظرفی بریزم.

گروهی می گویند، ما به دنبال انقلاب سبز جهانی هستیم، برای پاسداشت و حرمت جان انسانها و محیط زیست، ظروف گیاهی تولید می کنیم.

گروهی دیگر می گویند آلودگی به سم فومونیسین در ذرت حتی در 200 درجه سانتی گراد هم از بین نخواهد رفت. آنها می دانند تمام ظروف گیاهی کشور از نشاسته ذرت به دست می آید.

اخبار را زیرو رو می کنم. مقالات را می کاوم. پلاستیک ها چه دنیای غریبی دارند. از آب پنیر هم پلاستیک می سازند!

دکتر عبدالرسول ارومیه ای، عضو هیات علمی و مدیر گروه پلاستیک پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی می گوید:

آب پنیر دارای 30 تا 60 درصد پروتئین است. در حال حاضر تحقیقات ما روی تولید پلاستیک از آب پنیر متمرکز شده است. فیلم تهیه شده از آب پنیر، آب دوست است. یعنی در صورت جذب آب، در آن حل می شود و از بین می رود در صورتیکه فیلم تهیه شده از زئین ذرت آب گریز است. ما برای بهره وری از ویژگی های این دو نوع فیلم، آن ها را پس از تهیه به هم پرس می کنیم که هم ویژگی منحصر به فردی دارد و هم از نظر اقتصادی مقرون به صرفه است و به این شکل ورقه بسته بندی خوراکی و زیست تخریب پذیر ساخته می شود.

وی می افزاید: هرچند این محصول به مرحله تولید انبوه و صنعتی نرسیده است ولی قابلیت تجاری شدن را دارد. از این بسته بندی های خوراکی می توان به عنوان پوششی برای شکلات ها، کیک ها، میوه جات، ورقه زیر پیتزا و شیرینی ها استفاده کرد.

نوع تحقیقات پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی و نتایج حاصله و موارد استفاده برایم جالب بود اما باید سخنان تولید کنندگان این ظروف را شنید.

 دکتر امید رضا هاشمی که دکترای تجزیه خود را در دانشگاه تربیت مدرس گذرانده و امروز بر حایگاه مدیریت شرکت کیمیا شیمی زنگان تکیه زده است، در واقع علم را وارد بیزینس کرده و یا شاید بالعکس، می گوید به بخشنامه ها عمل نمی شود. او مدافع سرسخت منسوخ کردن تولید ظروف یکبار مصرف پلاستیکی است. هامشمی معتقد است: « ظرف یکبار مصرف پلاستیکی، مخاطراتی برای سلامت انسان ها از جمله سرطان زایی و حتی بروز تغییرات ژنی دارد که به نسل های بعد نیز انتقال پیدا می کند.»

به دنبال بخش نامه ها می گردم، مجلس برای محکومیت بسته بندی پلاستیکی و تولید ظروف یکبار مصرف پلاستیکی قانونی ندارد ولی یک بخش نامه دولتی و یک بخش نامه شهری در آرشیو اخبار پیدا می کنم.

وزارت بهداشت در شهریور سال 85، با صدور بخشنامه ای استفاده از ظروف یکبار مصرف پلاستیکی را ممنوع اعلام کرده است.

همچنین، شورای شهر تهران در مهرماه سال 87 طرحی را تصویب کرد که بر اساس آن در فروشگاههای زنجیره ای مناطق شهرداری و سازمان میوه تره بار باید ظروف گیاهی را جایگزین ظروف یکبار مصرف پلاستیکی کرد.

عزیزالله نیری در ذهنم شبهه ای ایجاد می کند. مدیر عامل شرکت پلاستیک خوزستان می گوید: وفتی کمتر از 5 سال از تولید ظروف یکبار مصرف گیاهی در کشور می گذرد، انگشت شمار تولیدکنندگان این ظروف چگونه موفق به گرفتن دو بخشنامه علیه ظروف یکبار مصرف پلاستیکی می شوند؟

نیری می گوید: « استاندارد ایجاد کننده قانون است و بهداشت متولی اجرای آن در اجتماع است. موسسه استاندارد هم به این بخشنامه ها معترض است. وقتی هنوز هیچگونه استانداردی برای ظروف یکبار مصرف پلاستیکی تعیین نشده، چگونه می توان آن را منسوخ کرد. توجه داشته باشید که برای ظروف یکبار مصرف گیاهی هم هنوز استانداردی وجود ندارد که برای تولیدش بخشنامه صادر می شود.»

امیدرضا هاشمی می گوید: « پس مانده های ظروف یکبار مصرف پلاستیکی 300 تا 500 سال طول می کشد تا جذب طبیعت شود. کم توجهی به این موضوع باعث دفع زباله های ظروف پلاستیکی و انباشت آنها در طبیعت و محیط زیست می شود و به مرور منابع آبی و خاکی، دریاها، رودخانه ها و حیات جانداران و گیاهان را تهدید خواهد کرد. تجزیه پلیمرهای گیاهی حداکثر 3 تا 6 ماه طول می کشد که بستگی به دما، رطوبت و فشار خاک دارد که میکرو ارگانیسم های موجود در خاک را تحت تاثیر قرار می دهد و برای خاک مفید است.»

هاشمی می افزاید: « در استفاده از پلیمرهای گیاهی، هیچ محدودیتی وجود ندارد و تمام انواع ظروفی که با پلاستیک های معمولی ساخته می شود با پلیمرهای گیاهی هم قابل تولید است.»

اما عزیزالله نیری نظر دیگری دارد، او می گوید: « در شهرهای جنوبی ظروف گیاهی یعنی فاجعه. بیش از 10 روز نمی توان ظروف گیاهی را نگهداری کرد. کپک می زند. رستوران های جنوب کشور به دلیل وجود ظروف یکبار مصرف گیاهی، تبدیل به رستوران موش ها شده است. می دانید رستوران ها در این مناطق چه می کنند؟ از ظروف پلاستیکی استفاده می کنند و ظروف گیاهی را جلوی مسوولان بهداشت می گذارند. در ظروف گیاهی نه می توان آب سرد و نه می توان آب داغ ریخت. چرا؟ چون بو می دهند. اول باید این ظروف را ضدعفونی کرد و بعد از آن استفاده کرد. من قبول ندارم که در دنیا هم این ظروف استفاده می شود. من به بسیاری از کشورها سفر کرده ام. بزرگترین علاقه ام برای سفر به کشورهای مختلف دیدن بسته بندی های جدید است. پلاستیک های گیاهی ندیده ام و اکثر پلاستیک های تولیدی آنها هم قابل بازیافت و تخریب پذیر است.

اصلا از ظروف گیاهی چه وسایلی می توان ساخت؟ تولیدکنندگان ظروف گیاهی تاکنون جز ظرف چلوکباب و لیوان وسیله ی دیگری هم ساخته اند؟»

امید رضا هاشمی می گوید: « مواد شیمیایی به کار رفته در در ظروف یکبار مصرف پلاستیکی جذب ظرف شده و بخشی از آن هنگام تماس با مواد غذایی گرم به آنها منتقل و وارد سیستم گوارشی افراد استفاده کننده می شود و یکی از دلایل جایگزینی ظروف یکبار مصرف گیاهی به جای پلاستیکی همین واقعیت است. تاثیرات این مواد روی زنان باردار به ثبت رسیده است. در ساخت ظروف یکبار مصرف پلاستیکی به منظور جلوگیری از شکنندگی ظروف از مواد پلاستی لایزر استفاده می شود. اگر درون این ظروف آب جوش یا غذای داغ مانند آش ریخته شود، این مواد حل شده و وارد بدن می شود. این مواد سمی و برای بدن مضر است.

ظروف گیاهی به راحتی دمای 90 تا 100 درجه سانتی گراد را تحمل می کند در حالی که استفاده از ظروف یکبار مصرف پلاستیکی برای موادی با دمای بالای 65 درجه سانتی گراد خطرناک است. همچنین ظروف گیاهی به راحتی در ماکروویو قرار می گیرند.

مواد تشکیل دهنده پلیمرهای گیاهی در نقاط مختلف دنیا بر اساس فراوانی مواد گیاهی فرق می کند. به طور مثال در اروپا از نشاسته سیب زمینی، در امریکا از نشاسته ذرت و در استرالیا نشاسته گندم استفاده می شود. اما در ایران از نشاسته ذرت استفاده می کنیم چون تولید آن زیاد است. »

عزیزالله نیری باز نظری غیر از نظر امید رضا هاشمی دارد. نیری می گوید: « ظروف گیاهی کاربرد غذایی ندارند و برای غذای گرم غیرقابل استفاده هستند چرا که خود این ظروف یک کلنی میکروب محسوب شده و بنا بر ماهیت مواد اولیه و شرایط نگهداری، ماندگاری بالایی نیز ندارند و این موضوع از لحاظ علمی و عملی قابل اثبات است.

چگونه ممکن است از موادی با پایه محصولات کشاورزی ( ذرت ) که خود امکان سه دسته آلودگی محتمل در محصولات کشاورزی را دارد، استفاده کرد؟ ظروف گیاهی باید براساس استانداردهای مدون سازمان استاندارد و تحقیقات صنعتی مورد آزمون قرار بگیرد تا از عدم وجود آلودگی میکروبیولوژیکی، آلودگی قارچی و فلزات سنگین در آنها اطمینان حاصل شود.

امید رضا هاشمی مطلب دیگری هم به سخنان قبلی خود می افزاید که مورد تردید جدی قرار دارد، هاشمی می گوید: « با دست یابی به فناوری ساخت ظروف گیاهی، ایران پس از کشورهای امریکا، انگلیس، آلمان و ایتالیا پنجمین کشور و اولین کشور آسیایی در کسب این موفقیت و ورود به عرصه انقلاب سبز جهانی محسوب می شود.»

آنچه آورده ام گزیده ی سخنان دونفر از بزرگترین تولیدکنندگان ظروف یکبار مصرف پلاستیکی ( نیری ) و گیاهی ( هاشمی ) کشور است. شما به چه نتیجه ای رسیدید؟ آیا این سخنان متناقض، ما و من را به مقصود می رساند؟ آیا دچار سردرگمی نشدید؟ آیا فارغ از تعصب، برداشتی از این سخنان داشتید؟

به سراغ حکم می روم، یکی از اساتید دانشگاهی را برای حکمیت برمی گزینم. دکتر گرمابی به استادی معتدل که هم در کارهای تحقیقاتی و هم در کارهای صنعتی موفق بوده است، شهرت دارد.

به تلفن همراه ایشان زنگ می زنم. با خوش رویی سلامم را پاسخ می دهد. خود را معرفی می کنم. ظاهرا از این تماس خوشحال شده است. می گویم: استاد می خواهم بدانم امسال، آش نذری خود را در چه ظرفی بریزم؟ خنده ای می کند و می گوید: در یک ظرف استاندارد.

خلاصه قرار گفت و گوی ما می شود دوشنبه روزی، ساعت 2 بعداز ظهر در طبقه چهارم دانشکده پلیمر و رنگ دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

متن کامل سخنان دکتر گرمابی پیرامون مناقشه پیش آمده بر سر تولید ظروف یکبار مصرف پلاستیکی و گیاهی را در ادامه می خوانید:

صنایع بسته بندی از گروه وسیعی از مواد مختلف تشکیل می شود. فلز، شیشه، پلاستیک،چوب، کاغذ و ... پلاستیک ها جدید با منشاء گیاهی،  اینها موادی هستند که در صنایع بسته بندی مورد استفاده قرار می گیرند.

طبق آمارهای قابل استناد ( متاسفانه در کشور ما آمار دقیقی وجود ندارد )  در کشورهای صنعتی، 25 درصد صنایع بسته بندی متعلق به بسته بندی پلاستیکی است. از این 25 درصد، 4 تا 5 درصد ( حداکثر ) شامل پلاستیک هایی با منشاء گیاهی می شوند.

نرخ رشد استفاده از پلاستیک های با منشاء نفتی حدود 2 تا 3 درصد است. ولی نرخ رشد پلاستیک های با منشاء گیاهی بالاتر است. فرض کنید نرخ رشد پلی لاکتیک اسید ( PLA ) که یکی از پلاستیک های با منشاء گیاهی است، طبق آمار، رشدی حدود 7 تا 8 درصد دارد.

برای مجموع پلاستیک های با منشاء گیاهی نرخ رشدی معادل 10 درصد هم عنوان شده است. نرخ رشد دو رقمی گویای بسیاری از مسایل است. این آمار نشان می دهد، پلاستیک های با منشاء گیاهی سهمشان از 4 تا 5 درصد فعلی بسیار فراتر خواهد رفت. به هر حال آمار و ارقام این گونه است.

از نظر بهداشتی، پلاستیک های با منشاء نفتی عمدتا، خودشان مشکلی ندارند. به طور مثال پلی اتیلن یکی از عمده ترین پلیمرهای مورد مصرف در صنایع بسته بندی است. حتی به عنوان اعضای مصنوعی در بدن استفاده می شوند.

حتی در مورد PVC که گزارش هایی منتشر شده است، اگر منومر آزادش در حد استاندارد های جهانی باشد، هیچ مشکل بهداشتی ندارد.

اصولا این منومرهای آزاد موجود در پلاستیک ها هستند که ایجاد مشکل می کنند. حالا این منومرها می تواند در پلی استایرن، پی وی سی و ... هم باشد. اگر منومر آزاد از حد استاندارد جهانی بالاتر باشد، مشکل زاست.

در ضمن هر پلیمری که برای بسته بندی مصرف می شود، گریدهای مختلف دارد. به طور مثال می گویند این شکل بسته بندی برای تماس با آب داغ مناسب نیست. این ها باید رعایت شود. دلیلش هم این است که در معرض آب داغ مهاجرت مواد مونومر یا کم مولکولی امکانش بیشتر می شود.

این فرهنگ باید برای مصرف کننده و تولید کننده به وجود بیاید که بدانند هر نوع بسته بندی کارکرد خاص خود را دارد.

اگر در پلاستیک های با منشاء نفتی معیارها و استانداردهای جهانی رعایت شود. مشکلی در بسته بندی غذایی و دارویی ندارند. سخت گیرترین استانداردهای اروپا، امریکا و ژاپن اجازه بسته بندی پلاتیکی زا طبق شرایط مشخص و تعریف شده می دهد.

پلی اتیلن، پلی استایرن، پلی پروپیلن، پی وی سی، ... هیچ مشکلی ندارند اگر، استانداردها رعایت شود.

البته نمی شود کتمان کرد که بسته بندی با پلاستیک های با منشاء گیاهی یک فرصت بزرگ برای همه است. مثل نفت تمام شدنی نیست. منبع پلاستیک های با منشاء گیاهی قابل کشت هستند و ما هر سال می توانیم اینها را کشت کنیم. این فرصت بزرگی برای بشر است و نمی توان آن را نادیده گرفت.

رفتن به سمت تولید پلاستیک ها با منشاء گیاهی کار پسندیده ای است. کما اینکه وقتی در دنیای صنعتی با نرخ رشد بالا تولید این پلاستیک ها جلو می رود، ما هم باید به دنبالش برویم.  

درست است که اگر استانداردهای حهانی رعایت شود پلاستیک های با منشا نفتی مشکلی ندارند ولی با استفاده از پلاستیک های با منشاء گیاهی می توان خیالی صدر صد آسوده در بسته بندی ظروف غذایی و دارویی داشت.

مورد دیگری که باید به آن اشاره کنم بحث محیط زیست است. ما باید به سمت رعایت مسایل محیط زیست حرکت کنیم. کشور ما در این مبحث هم نسبت به دنیای صنعتی عقب است.

سالانه چیزی حدود 250 میلیون تن پلاستیک در دنیا صرف می شود. پلاستیکی که در خودرو و مصارف صنعتی به کار می رود باید سالهای متمادی عمر کند ولی در صنعت بسته بندی عمر پلاستیک ها حداکثر یکسال است.

در دنیای پیشرفته، پلاستیک ها با منشا نفتی به راحتی تجزیه می شوند. خوشبختانه این مباحث، از نظر علمی کاملا مشخص شده است. می توان عمر یک پلاستیک با منشاء نفتی را به راحتی مشخص کرد تا درست 6 ماه، 9 ماه یا ... در طبیعت تجزیه شود.

امروز در اروپا، امریکا و ژاپن قوانین سخت گیرانه ای هست که پلاستیک های با منشاء نفتی در مصارف بسته بندی باید عمر مشخصی داشته باشند.

متاسفانه در کشور ما به این قوانین نگاه نشده است و صنعت و مسوولان توجهی به این موضوع نکرده اند. فکر می کنم زمان آن رسیده که به این مهم توجه نشان دهند. این راهی اجتناب ناپذیر است.

در مورد پلاستیک های با منشاء گیاهی هم متاسفانه در کشور استانداردی وجود ندارد. به همان میزان که پلاستیک های با منشاء نفتی می تواند آلودگی داشته باشند، پلاستیک های با منشاء گیاهی هم می توانند آلودگی داشته باشند.

همه چیز باید استاندارد باشد و تولید طبق استانداردهای مشخص انجام شود.

در مورد بخشنامه های صادر ضده هم، مسوولان عجله کرده اند. متاسفانه این اقدامات برای اولین بار نیست. یک دفعه وقتی به قضیه ای، حالا به هر دلیلی، اقبالی نشان داده می شود. تصمیم گیری از سوی تصمیم سازان بدون نگاه کردن به جوانب مختلف صورت می گیرد.

در مورد هر مساله ای باید با برنامه ریزی، طرح درست و پیش بینی همه جوانب، وارد شویم.

در غرب تولید پلاستیک های با منشاء گیاهی شروع شده، نرخ رشد بالایی هم دارد ولی هنوز جایگاهش بسیار پایین تر از پلاستیک های با منشاء نفتی است. که در مصارف بسته بندی مورد استفاده قرار می گیرد. فکر نمی کنم بدون آماده کردن بسترها با صدور بخشنامه کاری جلو برود.

چند وقت پیش پروژه ای برای سازمان صنایع انجام می دادیم. استراتژی صنایع پلاستیک را بررسی می کردیم. مصرف پلاستیک ها ( عمدتا با منشاء نفتی ) در دنیای صنعتی که پیش قراولانش امریکا و ژاپن هستند، بالای 100 کیلو به ازای هر نفر در سال است در حالی که مصرف پلاستیک در کشور ما کمتر از یک سوم این رقم است. مصرف پلاستیک ها نشان دهنده پیشرفت تکنولوژی است.

در این مورد که ما پنجمین کشوری هستیم که به فناوری پلیمرهای گیاهی رسیده ایم، من نمی توانم این موضوع را با اطمینان بگویم. فکر نمی کنم. بعید می دانم اینچنین باشد.

اما جواب سووال شما،

شما آش نذری خود را می توانید در هر ظرفی، هم ظروف یکبار مصرف پلاستیکی با منشاء نفتی و هم ظروف یکبار مصرف پلاستیکی با منشاء گیاهی بریزید. البته به این شرط که این ظروف استاندارد های لازم را داشته باشند.